اســتاد یحیــی ذکاء مردمشــناس، پژوهشــگر تاریــخ هنــر و زبانشــناس ۱۳۰۲_۱۳79(ه ش) تبریــز بــر تــارک فرهنــگ و میــراث ایــران زمیــن درخشــید. شــادروان اســتاد یحیــی ذکاء تبریــزی یکــی از دانشــمندان تاریــخ نــگار و باســتان شــناس معاصــر ایــران اســت کــه اســاتید دانشــگاه هــای هنــر و اهــل فرهنــگ از وی بــه بزرگــی یــاد مــی کننــد. ایــن اســتاد ایرانشــناس، پژوهشــگر تاریــخ هنــر ایــران و از کارشناســان برجســته آثــار هنــری در ۱۳۰۲ش در تبریــز بهدنیــا آمــد. نیــای او، حـاج میـرزا علـی اعیـان، از تجـار بنـام تبریـز و پـدرش کارمنـد بانـک ملـی بـود. در ۱۳۱۶ش، بـه سـبب شـغل پـدرش بـه همراه خانـواده از تبریـز بـه تهـران آمـد. در کودکـی بـه تشـویق پـدرش بــه عکاســی عاقهمنــد شــد و بــه گــردآوری کارتپســتال و عکسهــای قدیمــی پرداخــت. ذکاء تحصیــات ابتدایــی را در مدرســه رشــدیه تبریــز و ترغیــب تهــران گذرانــد و دوره اول متوســطه را در دبیرســتانهای تمــدن تهــران و پهلــوی قزویــن فــرا گرفــت. پــس از انتقــال مجــدد پــدرش بــه تهــران، دوره دوم متوسـطه را حـدود سـالهای ۱۳۲۲-۱۳۲۱ در دبیرسـتان فیـروز بهـرام، در رشـته ادبـی گذرانـد و از محضـر اسـتادان برجسـتهای چــون ذبیحاللــه صفــا، پرویــز ناتــل خانلــری، محمدحســین مشـایخ فریدنـی و محمدجـواد تربتـی بهـره گرفـت. ایـرج افشـار، هوشــنگ کاوســی و احمــد فتحــی از هــم دورههــای او در ایــن مدرســه بودنــد. وی حــدود ســالهای ۱۳۲۲-۱۳۲۱ دوره ایرانشناســی را نیــز کــه بــه همــت مرحــوم ابراهیــم پــورداود و محمــد معیــن در تــالار ایــن مدرســه برگــزار میشــد گذرانــد. افــزون بــر آن، دوره تخصصــی رشــته کتابــداری را کــه در طــی ســالهای دهــه ۱۳۲۰ در محــل باشــگاه دانشــگاه تهــران تشـکیل گردیـده بـود نیـز گذرانیـد. در سـال ۱۳۳۳، از دانشـکده ادبیــات دانشــگاه تهــران در رشــته باستانشناســی بــا رتبــه اول فارغالتحصیــل شــد کــه از نخســتین فارغالتحصیــان ایــن رشــته بــود. پــس از گذرانــدن دوره نظــام در آذربایجــان و پیــش از آنکــه بــه اســتخدام رســمی دولــت درآیــد، از ســال ۱۳۳۰ بــه بعــد چندیــن ســال متوالــی در دبیرســتان اندیشــه (مدرســه ســالزینها موســوم بــه ســن ژان تســکو) بــه تدریــس پرداخــت. در ۱۴ بهمـن ۱۳۳۵ بـه اسـتخدام رسـمی دولـت در آمـد و بیـش از یـک سـال در کتابخانـه دانشـکده حقـوق در کنـار دانشپـژوه، محمدتقــی، ایــرج افشــار و محمــد مشــکوه بــه کســب تجربــه کتابــداری پرداخــت و ســپس بــه اداره هنرهــای زیبــای کشــور کــه بعدهــا بــه وزارت فرهنــگ و هنــر تبدیــل گردیــد، رفــت و مســئولیتهایی چــون کارمنــد و کفیــل اداره موزههــا و فرهنــگ عامـه، رئیـس مـوزه هنرهـای تزیینـی، معاونـت اداره کل موزههـا و فرهنــگ عامــه، رئیــس مــوزه مردمشناســی، رئیــس انتشــارات ادارات کل باستانشناســی و فرهنــگ عامــه و موزههــا و حفــظ بناهــای تاریخــی، رئیــس کتابخانــه ملــی ایــران و مشــاور وزیــر فرهنــگ و هنــر را برعهــده گرفــت. یحیــی ذکاء چنــد صباحــی را کــه در کتابخانــه ملــی بــود، منشــاء خدمــات ارزنــدهای شــد کــه مــوارد زیــر بعضــی از آنهاســت: توزیــع و امانــت ۴۵۳،۱۰ جلــد کتــاب از طریــق تنهــا کتابخانــه ســیار بــرای بزرگســالان و کــودکان حومــه تهــران کــه بــه همــت ابراهیـم صفـا در کتابخانـه ملـی بنیـان نهـاده شـده بـود، تشـکیل کاس کارآمـوزی کتابـداری بـه مـدت یـک مـاه در کتابخانـه ملـی و مــوزه ایــران باســتان و... وی در شــکلگیری و طراحــی بســیاری از موزههــای ایــران چــون هنرهــای تزیینــی، نگارســتان، جواهــرات ملــی، رضــا عباســی، فــرش و آبگینــه در تهــران و موزههــای شــهر کاشــان مشــارکت داشــت. ذکاء در زمینههــای گوناگــون پژوهــش هــای ارزشــمندی انجــام داد و در بســیاری از موضــوع هــای بکــر و نــو در حــوزه فرهنــگ و هنــر ایــران، بــرای نخســتینبار بــه پژوهــش پرداخــت؛ از جملــه در تاریــخ، مردمشناســی، زبــان و گویــش، تاریـخ پوشـاک، تاریـخ ارتـش، نقاشـی و عکاسـی. پژوهـش هـای اولیــه وی تــا پایــان تحصیــات دانشــگاهی بیشــتر بــر ادبیــات، زبانشناســی و تاریــخ متمرکــز بــود. برخــی از کارهــای علمــی او در ایــن دوره عبارتانــد از: گــردآوری آثــار احمــد کســروی، از جملــه چهلمقالــه کســروی، کافنامــه ، فرهنــگ کســروی و کارونـد کسـروی، نـگارش مقالاتـی دربـاره گویـش هـای فارسـی بازمانــده از زبــان کهــن آذری در آذربایجــان کــه از مهمتریــن منابـع تحقیـق در ایـن زمینـه اسـت. مجموعـه مقـالات وی درباره زبــان آذری، ازجملــه تحقیــق دربــاره گویــش هــای گلینقیــه (هرزنــدی و کرنیــگان) کــه در ۱۳۳۲شچــاپ شــد و چــاپ اثــر ارزشـمند عبـاس اقبـال بـا عنـوان وزارت در عهـد سـاطین بـزرگ ســلجوقی بــا همــکاری محمدتقــی دانشپــژوه از جملــه فعالیــت های ایشــان بــه شــمار مــی رود. وی همچنیــن برپایــه نقــوش و ســنگنگارهها و متــون تاریخــی دو کتــاب پیشــینه ســان و رژه در ایــران و ارتــش شاهنشــاهی ایــران از کــوروش تــا پهلــوی و مقالــه «تاریخچــه تغییــرات و تحــولات درفــش و عامــت دولــت ایـران: از آغـاز سـده سـیزدهم هجـری قمـری تـا امـروز» را بـرای مجلــه هنــر و مــردم تألیــف کــرد. اشــتغال وی در وزارت فرهنــگ و هنــر درحــدود ۱۳۳7ش، او را بهعاقــه اصلــیاش یعنــی هنــر نزدیـک کـرد. ذکاء از کارشناسـان آثـار هنـری بـود و آثـار بسـیاری از موزههــای ایــران از جملــه کاخ گلســتان، آبگینــه، فــرش، رضــا عباســی، هنرهــای تزیینــی، و نگارســتان بــا همــت او گــردآوری و کارشناســی شــد و رســالهای نیــز بــا همــکاری محمدحســین سمســار بــه نــام موزههــای ایــران تألیــف و منتشــر کــرد. وی در بازیافـت یکـی از ارزندهتریـن آثـار هنـری ایـران، یعنـی شـاهنامه طهماســبی، نقــش ارزنــدهای داشــت. در هنگامــی کــه هاتــن آمریکایــی دارنــده شــاهنامه طهماســبی قصــد کــرد آن نســخه را بفروشــد و بــه ایــران پیشــنهاد فــروش کــرد، ذکاء یکــی از دو نفــری بــود کــه از جانــب نخســت وزیــری مأموریــت یافــت تــا بــه ایــالات متحــده ســفر کنــد و بــه ارزشــیابی نســخه بپــردازد. ذکاء بــرای تکتــک نگارههــای نســخه مذکــور بهــای حداقلــی و حداکثــری تعییــن کــرد و ارزش تقریبــی ایــن نســخه را بهدســت آورد. وی در بســیاری از مجامــع بینالمللــی ایرانشناســی عضویــت و شـرکت داشــت و بــرای شناســاندن تمــدن و فرهنــگ ایــران مســافرتهای متعــددی بــه کشــورهای مختلــف جهــان کــرد و بــه ایــراد ســخنرانیهایی در حــوزه فرهنــگ و هنــر ایــران پرداخــت کــه شــرکت در بــازار مــکاره و ترتیــب نمایشــگاه در کابــل، شـ رکت در ســمپوزیوم هنــر دوران تیمــوری در ســمرقند، شـ رکت در ششــمین کنگــره بینالمللــی باستانشناســی و هنــر ایـران در انگلسـتان (لنـدن – آکسـفورد)؛ مسـافرت بـه شـهرهای سـمرقند، بخـارا، تاشـکند، مسـکو، و لنینگـراد بـه دعـوت دولـت شــوروی و ســفر بــه ایــالات متحــده (نیویــورک) از آن جملهانــد. ذکاء بــه واســطه ســهمی کــه در شناســاندن تمــدن و فرهنــگ ایــران داشــت بــه دریافــت نشــانها و مدالهــای متعــددی نائــل گردیــد؛ ماننــد نشــان تــاج، نشــان جشــنهای تخــت جمشــید، مــدال درجــه اول فرهنـگ، نشـان سـپاس، و نشـان همـکاری بـا ارتــش. او در شــناخت نقاشــی قاجــاری اســتادی مســلم بــود؛ هنــوز بــه پژوهــش هــای وی دربــاره محمــد زمــان، ابوالحســن صنیعالملــک، محمودخــان صبــا و اســماعیل جایــر اســتناد میشــود. بزیــل ویلیــام رابینســون او را بزرگتریــن مرجــع در هنرهــای دوره قاجــار دانستهاســت. ابوالحســن صنیعالملــک در مقــام نقاشــی برجســته، نخســتینبار در ۱۳۴۲ش بــا مقــالات ذکاء بــه پژوهشــگران معرفــی شــد. ذکاء نتیجــه پژوهــش هایــش را دربــاره خانــدان غفــاری در مجامــع بینالمللــی، ازجملــه در نمایشــگاه هنــر روزگار قاجــار در لنــدن عرضــه کــرد . عاقــه وی بــه گــردآوری عکــس هــای قدیمــی، منشــأ پژوهــش وی در ایــن حــوزه شــد. او در ۱۳۶9ش، بــا همــکاری محمــد حســن سمسـار، تهـران در تصویـر را در سـه مجلـد بهچـاپ رسـاند. ایـن اثــر شــامل قدیمیتریــن اســناد تصویــری تهــران قدیــم اعــم از تصاویــر موجــود در ســفرنامهها، عکسهــای قدیمــی موجــود در خانــه هــای ســلطنتی ازجملــه عکــس هــای علــی خــادم و قدیمیتریــن نقشههاســت کــه بــه ســبب نبــود بایگانــی ملــی در ایـران و دشـواریابی بسـیاری از تصاویـر، ایـن کتـاب از ویژگـی منحصربهفــردی برخــوردار اسـت. دومیـن و ماندگارتریـن اثـر وی در عکاســی تاریــخ عکاســی و عکاســان پیشــگام در ایــران اســت کــه نخســتین اثــر مســتقل و مشــروح در تاریــخ عکاســی ایــران بهشــمار مــیرود. چندیــن دهــه تــاش ازجملــه جمــعآوری عکــس هــای قدیمــی، جســتجو در آلبومخانــه کاخ گلســتان، گـردآوری زندگینامـه عکاسـان و آثـار عکاسـی قاجـار از لابـهلای متــون قاجــاری زمینهســاز تدویــن ایــن اثــر شدهاســت. ذکاء در مقدمــه ایــن اثــر میگویــد بــا آنکــه عکاســی در ایــران بــا فاصلــه ده ســال پــس از اختــراع ایــن صنعــت آغــاز شــده، بیتوجهــی بــه پیشــبرد آن در ایــران، ســبب گمنامــی بســیاری از هنرمنــدان عــکاس شدهاســت. او امیــدوار بــود چــاپ ایــن کتــاب مقدمــهای بـرای ایجـاد یـک مـوزه مسـتقل عکـس و عکاسـی و مرکـزی بـرای پژوهــش هــای عکاســی در یکــی از کاخ هــای تهــران شــود. ذکاء در ســالهای پــس از بازنشســتگی، کارشــناس مــوزه هنرهــای معاصــر و مشــاورعالی دایرةالمعــارف بزرگاســامی و از اعضــای هیئــت تحریریــه مجلــه طــاووس بــود.او بــه تبریــز بســیار عاقهمنــد بــود و آرزو داشــت بــا مرمــت یکــی
از خانههــای قدیمــی تبریــز و اهــدای کتابخانــه شــخصی ، مرکـزی بـرای پژوهشـگران فراهـم آورد. سـازمان میـراث فرهنگـی آذربایجـان شـرقی در ۱۳7۸ش «خانـه لالـهای هـا»، از خانههـای قدیمــی تبریــز را بــه ایــن منظــور خریــداری کــرد. در ۱۳۸۰ش و پـس از مـرگ اسـتاد ذکاء، آن خانـه در تبریـز رسـما بـا نـام «دفتـر پژوهــش هــای تاریخــی و فرهنگــی یحیــی ذکاء» افتتــاح شــد. از ذکاء بیـش از چهـل عنـوان کتـاب و حـدود ۱۴۰ مقالـه، در کتابهـا و نشــریات مختلــف و دایرةالمعارفهــا ازجملــه دایرةالمعــارف بــزرگ اســامی و ایرانیــکا، بهچــاپ رسیدهاســت. برخــی از کتابهــای ذکاء عبارتانــد از: تاریخچــه تحــولات و تغییــرات درفــش و عامــت دولــت ایــران در دوره قاجاریــه، موزههــای ایــران (بــا همــکاری محمدحســن سمســار)، تاریخچــه ارگ سـلطنتی تهـران و راهنمـای کاخ گلسـتان، نگاهـی بـه نگارگـری ایـران در سـده دهـم، تاریـخ ارتـش ایـران، نـوروز و بنیـاد نجومـی آن در همبســتگی بــا تختجمشــید، مقــالات کســروی، رســاله کافنامـه، در پیرامـون خـط، گویـش کرنیـگان، گویـش گلیـن قیه، چهــل کســروی، لبــاس زنــان ایرانــی از ســده ســیزدهم هجــری تــا امــروز، کولــی و زندگــی او، زمیــن لرزههــای تبریــز، روزنامــه خاطــرات شــرف الدولــه، کتــاب تاریــخ عکاســی و عکاســان پیشـگام در ایـران، جسـتارهایی دربـاره مـردم آذربایـگان، کتـاب هنــر کاغذبــری، مقالــه دریــای نــور در دانشــنامه ایرانیــکا، مقالــه چرتکــه در دانشــنامه ایرانیــکا. متاســفانه اســتاد یحیــی ذکاء در ۲۸ دی ۱۳79، پــس از ماههــا بیمــاری، براثــر از کارافتادگــی کلیــه در تهــران درگذشــت و در بهشــتزهرا در قطعــه هنرمنــدان بــه خــاک ســپرده شــد. روحــش شــاد و راهــش پــر رهــرو بــاد. منابــع: تاریــخ عکاســی و عکاســان پیشــگام ایــران، یحیــی ذکاء، شــرکت انتشــارات علمــی فرهنگــی، تاریخچــه کتابخانــه ملــی ایــران، محمدتقــی پوراحمــد جکتاجــی، رقصــی چنیــن میانــه میــدان در فقــدان اســتاد یحیــی ذکاء، منصــوره ثابــت زاده،
Save