کاهش بارندگی، افت منابع آب زیرزمینی و استمرار خشکسالی طی سالهای اخیر، ضرورت بازنگری در شیوههای تولید محصولات کشاورزی را بیش از گذشته آشکار کرده و در چنین شرایطی اجرای طرحهای مهندسی آب و خاک به عنوان یکی از مهمترین زیرساختهای توسعه پایدار کشاورزی نقش تعیین کننده در افزایش بهرهوری، کاهش هدررفت آب و حفظ امنیت غذایی ایفا میکند.
کارشناسان معتقدند عبور از کشاورزی سنتی و دستیابی به کشاورزی صنعتی و دانشبنیان، بدون توسعه زیرساختهای نوین آب و خاک امکانپذیر نیست. این رویکرد علاوه بر کاهش مصرف آب، زمینه افزایش تولید، کاهش هزینههای بهرهبرداری و ارتقای درآمد کشاورزان را نیز در پی دارد.
طرحهای مهندسی آب و خاک طیف گستردهای از اقدامات را در بر میگیرد که از جمله مهمترین آنها میتوان به احداث و بهسازی کانالهای عمومی آبیاری، انتقال آب با لوله، ایجاد شبکههای آبیاری و زهکشی، احیا و لایروبی قنوات و همچنین تجهیز، نوسازی و یکپارچه سازی اراضی کشاورزی اشاره کرد.
توسعه سامانههای نوین آبیاری مانند تیپ، اجرای روشهای جدید مدیریت و بهینهسازی مصرف آب، اجرای طرحهای کوچک زودبازده برای تامین آب کشاورزی، احداث جادههای بین مزارع و اجرای طرحهای آب و خاک در قالب تشکلهای کشاورزی نیز از دیگر اقداماتی است که میتواند بهرهوری تولید را افزایش داده و تابآوری بخش کشاورزی را در برابر تغییرات اقلیمی تقویت کند.
فعالان کشاورزی بر این باورند که با توجه به محدودیت منابع آبی در استان اصفهان، اجرای این طرحها دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای حفظ تولید، پایداری فعالیتهای کشاورزی و جلوگیری از تخریب منابع طبیعی به شمار میرود.
[مهندسی آب و خاک؛ نسخه نجات کشاورزی اصفهان در روزگار کمآبی]
ناگفته نماند که هریک از طرحهای مرتبط با مهندسی آب و خاک، فواید و مزایای ویژه خود را دارد، برای مثال لایروبی قنوات یکی از اقتصادیترین و پایدارترین روشهای افزایش دسترسی به منابع آب موجود است، اقدامی که بدون نیاز به برداشت بیشتر از سفرههای زیرزمینی، میتواند جریان آب را بهبود بخشد و راندمان بهرهبرداری را افزایش دهد. از مهمترین مزایای لایروبی قنوات، افزایش آبدهی، حذف رسوبات و موانع موجود در مسیر جریان آب، کاهش هدررفت، جلوگیری از انسداد کانالهای زیرزمینی و افزایش عمر مفید قناتهاست. این اقدام همچنین احتمال ریزش تونلها و خسارت به سازههای زیرزمینی را کاهش میدهد و هزینههای تعمیرات اساسی را در آینده کم میکند.
افزایش آبدهی قنوات میتواند به تثبیت تولید محصولات کشاورزی، کاهش هزینه تأمین آب، جلوگیری از مهاجرت روستاییان و حفظ اشتغال در مناطق کشاورزی کمک کند؛ موضوعی که در استانهای کمآب از جمله اصفهان اهمیت دوچندان دارد. لایروبی قنوات از منظر زیست محیطی نیز دارای مزایای قابل توجهی است که کاهش وابستگی به پمپاژ آب، صرفهجویی در مصرف انرژی، کاهش انتشار آلایندهها و حفاظت از اکوسیستمهای وابسته به منابع آب، از جمله آثار مثبت این اقدام محسوب میشود.
[مهندسی آب و خاک؛ نسخه نجات کشاورزی اصفهان در روزگار کمآبی]
مشارکت بهره برداران لازمه توسعه کشاورزی
برنامهریزی جامع، تامین اعتبارات لازم، بهرهگیری از فناوریهای نوین و مشارکت بهرهبرداران در اجرای طرحهای مهندسی آب و خاک، از مهمترین عوامل موفقیت این طرحها عنوان میشود. طرحهایی که میتوانند مسیر کشاورزی اصفهان را از الگوی سنتی و پرمصرف به سمت کشاورزی هوشمند، بهرهور و سازگار با اقلیم خشک استان هموار کنند.
اصفهان از پیشتازان صنعت کشاورزی ایران با ۵۶۸ هزار هکتار اراضی (معادل پنج درصد از مساحت استان و سه درصد از اراضی کشاورزی کشور) محسوب میشود.
شرایط متنوع آب و هوایی این استان، استعداد تولید انواع محصولات را دارد بهگونهای که در مناطق گرم و خشک آن خرما، انار و پسته، در مناطق سرد و کوهستانی بادام و گردو و در مناطق معتدل و سرد انواع محصولات دانهدار و هستهدار کشت میشود.
مجموع اراضی زراعی قابل کشت استان حدود ۴۸۵ هزار هکتار است که در سالهای آبی با بارش معمول، ۷۰ درصد آن به کشت محصولات زراعی مانند انواع غلات، حبوبات و محصولات علوفهای، جالیزی و انواع سبزی و صیفی اختصاص مییابد.
تولید سالانه محصولات زراعی استان در شرایط عادی حدود ۴.۶ میلیون تن و مجموع اراضی باغی استان حدود ۸۵ هزار هکتار است، همچنین مجموع تولیدات باغی و گلخانهای این خطه در شرایط عادی به حدود ۸۸۶ هزار تن میرسد.
در این میان هر کجا از روشهای نوین و امکانات فنی مهندسی به خوبی بهره گیری شده ارتقای بهرهوری آب و پایداری تولید محقق شده است، برای مثال کشت ذرت با روش آبیاری تیپ در شهرستان فریدن نمونهای مناسب در این بخش به شمار میرود.
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان فریدن در این ارتباط گفت: با افزایش اهمیت مدیریت بهینه منابع آب در بخش کشاورزی، بهرهگیری از آبیاری تیپ در کشت ذرت بهعنوان یکی از روشهای نوین آبیاری، نقش مؤثری در افزایش بهرهوری مصرف آب و بهبود عملکرد و تحقق اهداف کشاورزی پایدار ایفا میکند.
اکبر مردانی با تاکید بر توسعه راهکارهای فنی مهندسی کشاورزی به ویژه فناوریهای نوین آبیاری اظهار داشت: استفاده از آبیاری تیپ در کشت ذرت، با انتقال هدفمند و یکنواخت آب در محدوده توسعه ریشه، ضمن کاهش تلفات ناشی از تبخیر، زمینه تأمین بهینه نیاز آبی گیاه را فراهم کرده و راندمان مصرف آب را بهطور قابل توجهی افزایش میدهد.
وی اضافه کرد: این شیوه آبیاری علاوه بر صرفهجویی در مصرف آب موجب یکنواختی رشد بوتهها، افزایش کارایی مصرف کود از طریق کودآبیاری، کاهش رشد علفهای هرز و بهبود وضعیت تغذیه گیاه میشود.
مدیر جهاد کشاورزی فریدن بیان کرد: توسعه فناوریهای نوین آبیاری از اولویتهای بخش کشاورزی است و بهرهگیری از فناوریهای کارآمد افزایش بهرهوری، تولید پایدار و مدیریت بهینه منابع آب را به همراه خواهد داشت.
[مهندسی آب و خاک؛ نسخه نجات کشاورزی اصفهان در روزگار کمآبی]
پیشرفت کشاورزی اصفهان مستلزم راهکارهای فنی مهندسی
در این زمینه مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی اصفهان در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار داشت: تداوم خشکسالی و کاهش منابع آب، توسعه سطح زیر کشت را در بسیاری از مناطق استان با محدودیت جدی مواجه کرده و بخش کشاورزی را ناگزیر به حرکت در مسیر افزایش بهرهوری و استفاده بهینه از منابع موجود ساخته است.
اسحاق شفیعی ادامه داد: در شرایطی که نیاز به تولید محصولات کشاورزی همزمان با رشد جمعیت رو به افزایش است، تامین امنیت غذایی بیش از هر زمان دیگری به مدیریت علمی منابع آب و راهکارهای فنی مهندسی مرتبط نیاز دارد.
وی خاطرنشان کرد: بر همین اساس، ما در مدیریت آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان با هدف افزایش بهرهوری منابع آب، ارتقای راندمان آبیاری، بهبود کارایی مصرف آب و افزایش عملکرد تولید در واحد سطح، اجرای برنامههای مختلفی را در دستور کار قرار دادیم.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی افزود: مطالعه و اجرای طرحهای مهندسی آب و خاک، اصلاح شیوههای توزیع آب، ایجاد یکنواختی در تحویل آب به بهرهبرداران و کاهش نوسانات جریان آب از جمله اقداماتی است که با استفاده از ظرفیت کارشناسان، مشاوران تخصصی و کارگروههای فنی دنبال میشود تا عدالت در توزیع آب و بهرهبرداری مطلوبتر از منابع محدود آبی محقق شود.
دید مثبت کشاورزان به اجرای طرحهای نوین
شفیعی گفت: هرچند اجرای برخی برنامههای فنی مهندسی مانند شیوههای نوین آبیاری در ابتدای مسیر، به دلیل تفاوت با روشهای سنتی و عادتهای دیرینه کشاورزان، با چالشهایی همراه بوده اما آموزش و فرهنگ سازی، نقش مهمی در افزایش استقبال بهرهبرداران از این فناوریها داشته است.
وی تاکید کرد: در همین راستا، مدیریت آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان با برگزاری دورههای آموزشی، کلاسهای ترویجی و نشستهای تخصصی، تلاش کرده است کشاورزان را با مزایای روشهای فنی جدید و مدیریت بهینه منابع آب آشنا کند.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی اصفهان تصریح کرد: توسعه سامانههای نوین آبیاری و بهبود روشهای آبیاری سطحی، از اولویتهای این مدیریت به شمار میرود، رویکردی که علاوه بر کاهش مصرف آب، زمینه افزایش تولید، کاهش هزینههای بهرهبرداری و ارتقای پایداری بخش کشاورزی را در شرایط اقلیمی خشک استان اصفهان فراهم میکند.
مدیریت ۹۲۴ میلیون متر مکعب آب کشاورزی در اصفهان با اجرای طرحهای فنی مهندسی
شفیعی افزود: اجرای طرحهای فنی مهندسی در صنعت کشاورزی استان در زیر مجموعههای احداث و بهسازی کانالهای عمومی آبیاری، انتقال آب با لوله، ایجاد شبکههای آبیاری و زهکشی، احیا و لایروبی قنوات، تجهیز، نوسازی و یکپارچه سازی اراضی، توسعه سامانههای نوین آبیاری مانند تیپ، اجرای روشهای جدید مدیریت و بهینهسازی مصرف آب، اجرای طرحهای کوچک زودبازده برای تامین، احداث جادههای بین مزارع و اجرای طرحهای آب و خاک در قالب تشکلهای کشاورزی، میزان مدیریت مصرف آب در این منطقه را به ۹۲۴ میلیون متر مکعب رسانده است.
وی در باره چالشهای اجرای طرحهای فنی مهندسی کشاورزی گفت: مشکلات تأمین مواد اولیه جهت تولید لوله و اتصالات، نوسان قیمتها و عدم همخوانی آنها با درآمد پیمانکاران و مشاوران و نامشخص بودن زمان تخصیص اعتبارات چالشهای اساسی ما را تشکیل میدهد.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی اصفهان گفت: بر همین مبنا پیشنهاد ما این است که سرمایه گذاری جهت تولید با مشارکت مردمی مد نظر قرار گیرد، از سوی دیگر تامین تسهیلات کم بهره از طریق بانک تخصصی و یا نهادهای مالی مرتبط با بخش (صندوق توسعه بخش کشاورزی) مفید خواهد بود.
شفیعی اظهار داشت: مشارکت بخش های دیگر فعال و اقتصادی در تامین اعتبارات و کمک های بلاعوض برای بخش کشاورزی مناطق کمتر توسعه یافته استان و آسیب دیده از خشکسالی و کمبود منابع آب نیز میتواند راهکار مناسبی باشد.
Save